Phân tích tình hình căng thẳng Israel-Iran hiện tại

Giới thiệu về tình hình căng thẳng Israel-Iran

Tính đến ngày 17/6/2026, căng thẳng Israel-Iran vẫn là một trong những điểm nóng nghiêm trọng nhất của Trung Đông. Sau giai đoạn đối đầu gián tiếp kéo dài nhiều thập kỷ thông qua các lực lượng ủy nhiệm, hai bên đã bước vào chu kỳ va chạm trực tiếp nguy hiểm hơn, gắn với chương trình hạt nhân Iran, năng lực tên lửa, vai trò của Hezbollah tại Lebanon, cũng như sự can dự của Hoa Kỳ. Các diễn biến mới nhất cho thấy một thỏa thuận tạm thời giữa Washington và Tehran có thể mở ra khoảng lặng ngoại giao, nhưng chưa giải quyết được vấn đề cốt lõi là tương lai chương trình hạt nhân Iran và cơ chế bảo đảm an ninh cho Israel.

Nguyên nhân chính dẫn đến căng thẳng

Nguyên nhân sâu xa trước hết nằm ở sự đối đầu chiến lược giữa Iran và Israel. Israel coi Iran là mối đe dọa hiện hữu do Tehran phát triển tên lửa đạn đạo, duy trì mạng lưới đồng minh vũ trang trong khu vực và có chương trình hạt nhân gây tranh cãi. Về phía Iran, nước này xem Israel là đối thủ khu vực được Hoa Kỳ hậu thuẫn, đồng thời phản đối mạnh mẽ các hoạt động quân sự của Israel tại Gaza, Syria và Lebanon. Hồ sơ giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế cho thấy vấn đề hạt nhân Iran từ lâu đã là điểm nghẽn trong quan hệ giữa Tehran với phương Tây và là nền tảng cho nhiều vòng trừng phạt, đàm phán và khủng hoảng.

Yếu tố thứ hai là “trục kháng cự” do Iran hậu thuẫn, trong đó Hezbollah ở Lebanon, các nhóm vũ trang tại Iraq, Syria và lực lượng Houthi ở Yemen giữ vai trò quan trọng. Israel cho rằng các lực lượng này tạo ra vòng vây an ninh quanh lãnh thổ Israel, trong khi Iran xem chúng là công cụ răn đe trước ưu thế quân sự của Israel và Hoa Kỳ. Vì vậy, mỗi cuộc tấn công vào Hezbollah hoặc cơ sở quân sự liên quan đến Iran đều có nguy cơ kéo theo phản ứng dây chuyền. Đợt phóng máy bay không người lái của Hezbollah vào miền bắc Israel ngày 14/6/2026, tiếp sau các cuộc tấn công của Israel ở Beirut, là ví dụ rõ rệt cho tính liên thông giữa mặt trận Lebanon và hồ sơ Iran-Israel.

Yếu tố thứ ba là sự can dự của Hoa Kỳ. Washington vừa là đồng minh an ninh chủ chốt của Israel, vừa là bên đàm phán trực tiếp hoặc gián tiếp với Iran về hạt nhân, trừng phạt và tự do hàng hải ở Vịnh Ba Tư. Chính quyền Trump tuyên bố đã tiến hành chiến dịch quân sự nhằm làm suy yếu năng lực quân sự Iran, sau đó thúc đẩy một khuôn khổ ngừng bắn và thỏa thuận tạm thời. Tuy nhiên, cách tiếp cận này cũng làm gia tăng tranh cãi: Israel lo ngại thỏa thuận Mỹ-Iran có thể không buộc Tehran tháo dỡ toàn bộ hạ tầng hạt nhân, còn Iran yêu cầu nới trừng phạt và bảo đảm không tiếp tục bị tấn công.

Các diễn biến nổi bật gần đây

Mốc đáng chú ý là ngày 28/2/2026, khi căng thẳng leo thang mạnh sau các cuộc tấn công do Hoa Kỳ và Israel tiến hành nhằm vào Iran, kéo theo phản ứng trả đũa từ Tehran và cảnh báo của Liên Hợp Quốc về nguy cơ chiến tranh lan rộng. Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres khi đó kêu gọi các bên tránh leo thang và quay lại con đường đối thoại, cho rằng cơ hội ngoại giao đã bị lãng phí.

Sau nhiều tuần giao tranh, ngày 8/4/2026 xuất hiện một lệnh ngừng bắn mong manh. Tuy nhiên, lệnh này không loại bỏ được nguy cơ tái bùng phát xung đột. Đầu tháng 6/2026, Israel và Iran lại trao đổi hỏa lực bằng tên lửa và không kích, được mô tả là cuộc đối đầu trực tiếp nghiêm trọng nhất kể từ lệnh ngừng bắn tháng 4. Reuters đưa tin Israel tấn công các mục tiêu quân sự ở miền tây và miền trung Iran sau khi Iran phóng tên lửa về phía Israel; sau đó cả hai bên tạm dừng bắn dưới sức ép của Tổng thống Trump.

Diễn biến mới nhất là khuôn khổ thỏa thuận tạm thời giữa Hoa Kỳ và Iran, được cho là nhằm kéo dài ngừng bắn, mở lại eo biển Hormuz và tạo giai đoạn đàm phán khoảng hai tháng về chương trình hạt nhân Iran. AP cho biết nội dung cốt lõi nhất — tương lai hạt nhân Iran — vẫn chưa được giải quyết triệt để, trong khi các bản rò rỉ nói Iran có thể được phép bán dầu tự do hơn nếu thực hiện các bước mở lại Hormuz. Điều này khiến nhiều người Israel chỉ trích Thủ tướng Benjamin Netanyahu, cho rằng chiến dịch chống Iran đã không đạt được mục tiêu chiến lược như kỳ vọng.

Tác động đến khu vực Trung Đông

Tác động đầu tiên là an ninh khu vực trở nên bất ổn hơn. Các nước vùng Vịnh, Lebanon, Iraq, Syria và Yemen đều có thể bị cuốn vào vòng xoáy trả đũa, dù mức độ khác nhau. Eo biển Hormuz đặc biệt quan trọng vì đây là tuyến hàng hải chiến lược của năng lượng toàn cầu; việc đóng, phong tỏa hoặc đe dọa tuyến này có thể làm tăng chi phí vận tải, bảo hiểm hàng hải và giá năng lượng. Các phân tích rủi ro hàng hải và nhân đạo đều nhấn mạnh rằng xung đột Israel-Iran không chỉ là vấn đề song phương mà còn ảnh hưởng tới chuỗi cung ứng, thị trường hàng hóa và an ninh lương thực tại nhiều khu vực ngoài Trung Đông.

Tác động thứ hai là nhân đạo. Các đợt tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái và không kích làm gia tăng nguy cơ thương vong dân sự, phá hủy hạ tầng y tế, điện, nước và giao thông. Báo cáo tình hình của WHO ngày 11/6/2026 ghi nhận các vụ tấn công vào cơ sở y tế ở Iran, Lebanon và Israel, cho thấy chiến tranh khu vực đang gây áp lực trực tiếp lên hệ thống chăm sóc sức khỏe. Khi dân thường phải sơ tán, bệnh viện quá tải và hạ tầng thiết yếu bị hư hại, hậu quả xã hội có thể kéo dài ngay cả khi tiếng súng tạm lắng.

Tác động thứ ba là chính trị. Tại Israel, tranh luận nội bộ gia tăng về việc liệu chính phủ có đạt được mục tiêu làm suy yếu lâu dài Iran hay không. Tại Iran, thỏa thuận với Hoa Kỳ có thể giúp giảm áp lực kinh tế nhưng cũng tạo phản ứng từ phe cứng rắn. Trong khu vực, các nước Arab vùng Vịnh phải cân bằng giữa nhu cầu duy trì quan hệ với Washington, tránh chiến tranh lan rộng và bảo vệ hạ tầng năng lượng.

Triển vọng tương lai và giải pháp hòa bình

Triển vọng ngắn hạn phụ thuộc vào ba yếu tố: liệu thỏa thuận tạm thời Mỹ-Iran có được thực thi đầy đủ hay không; liệu Israel có chấp nhận kiềm chế khi không phải là bên trung tâm trong đàm phán hay không; và liệu Iran có sẵn sàng chấp nhận cơ chế kiểm chứng hạt nhân đáng tin cậy hay không. Nếu các bên chỉ xem ngừng bắn là thời gian tái bố trí lực lượng, xung đột có thể tái phát nhanh chóng. Nếu ngừng bắn được gắn với thanh sát hạt nhân, bảo đảm an ninh và kiềm chế các lực lượng ủy nhiệm, khu vực có thể bước vào giai đoạn giảm leo thang thực chất hơn.

Giải pháp hòa bình cần dựa trên nhiều tầng nấc. Thứ nhất, phải có cơ chế ngừng bắn có giám sát, bao gồm Israel-Iran và các mặt trận liên quan như Lebanon. Thứ hai, hồ sơ hạt nhân Iran cần được đặt dưới khuôn khổ kiểm chứng quốc tế rõ ràng, với vai trò trung tâm của IAEA. Thứ ba, các bên cần thỏa thuận về an ninh hàng hải tại Hormuz và tránh tấn công cơ sở năng lượng. Thứ tư, cần một tiến trình khu vực rộng hơn, trong đó các nước vùng Vịnh, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ và Liên Hợp Quốc cùng tham gia bảo đảm.

Kết luận

Căng thẳng Israel-Iran hiện nay là kết quả của sự chồng lấn giữa đối đầu ý thức hệ, cạnh tranh quyền lực khu vực, hồ sơ hạt nhân, chiến tranh ủy nhiệm và vai trò của Hoa Kỳ. Thỏa thuận tạm thời Mỹ-Iran mang lại hy vọng giảm leo thang, nhưng chưa đủ để tạo hòa bình bền vững nếu không xử lý được mối lo an ninh của Israel, quyền lợi chiến lược của Iran và rủi ro từ các lực lượng vũ trang liên kết trong khu vực. Con đường khả thi nhất vẫn là ngoại giao có kiểm chứng, ngừng bắn có giám sát và một cấu trúc an ninh khu vực bao trùm hơn.

Tài liệu tham khảo

Associated Press: các bản tin ngày 15-17/6/2026 về thỏa thuận tạm thời Mỹ-Iran, phản ứng tại Israel, vấn đề eo biển Hormuz và hồ sơ hạt nhân Iran.

Liên Hợp Quốc và IAEA: thông tin về cảnh báo leo thang, nhu cầu đối thoại và hồ sơ giám sát hạt nhân Iran.

Reuters, Le Monde, Axios, WHO và ACAPS: các cập nhật về giao tranh tháng 6/2026, mặt trận Lebanon, tác động nhân đạo, hàng hải và chuỗi cung ứng khu vực.

The content is provided by Sierra Knightley, Front Signals